ریسک فورس‌ماژور در قراردادهای نفتی چیست؟ بررسی آثار قوه قاهره و نقش بیمه
مقدمه
قراردادهای نفت و گاز از جمله قراردادهایی هستند که معمولاً برای دوره‌های طولانی، سرمایه‌گذاری‌های سنگین و عملیات فنی پیچیده تنظیم می‌شوند. در چنین قراردادهایی، طرفین از ابتدای همکاری مجموعه‌ای از تعهدات مالی، فنی، اجرایی و قراردادی را بر عهده می‌گیرند؛ اما همیشه این احتمال وجود دارد که حادثه‌ای خارج از کنترل آنها، اجرای تمام یا بخشی از تعهدات را با مشکل مواجه کند.
در حقوق قراردادها، یکی از مهم‌ترین مفاهیم برای مواجهه با چنین شرایطی، فورس‌ماژور (Force Majeure) یا قوه قاهره است.
فورس‌ماژور در قراردادهای نفتی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا یک رویداد غیرقابل کنترل می‌تواند عملیات حفاری، اکتشاف، توسعه میدان، تأمین تجهیزات، انتقال کالا، ساخت تأسیسات یا تولید را برای مدتی متوقف یا محدود کند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هر حادثه‌ای که اجرای قرارداد را دشوار یا پرهزینه کند، الزاماً فورس‌ماژور نیست.
همچنین فورس‌ماژور بودن یک رویداد به این معنا نیست که تمام خسارت‌های ناشی از آن توسط بیمه جبران می‌شود.
در این مقاله بررسی می‌کنیم فورس‌ماژور چیست، در قراردادهای نفت و گاز چه اهمیتی دارد، چه تفاوتی با ریسک تجاری و بیمه‌ای دارد و هنگام تنظیم پوشش بیمه‌ای پروژه‌های نفتی چه نکاتی باید مورد توجه قرار گیرد.
فورس‌ماژور چیست؟
فورس‌ماژور در مفهوم قراردادی به وقوع شرایط یا رویدادهایی اشاره دارد که خارج از کنترل متعارف طرف قرارداد بوده و می‌تواند اجرای تعهدات او را غیرممکن یا به‌طور اساسی مختل کند؛ البته آثار دقیق آن به قانون حاکم و متن قرارداد بستگی دارد.
در حقوق ایران نیز مفهوم قوه قاهره در بحث مسئولیت قراردادی مورد توجه قرار گرفته است. برای نمونه، ماده ۲۲۹ قانون مدنی در شرایطی که متعهد به علت امری خارج از اقتدار خود قادر به انجام تعهد نباشد، آثار خاصی را در مسئولیت او مطرح می‌کند.
بنابراین، در یک قرارداد نفتی نمی‌توان صرفاً با استناد به عبارت «حادثه غیرقابل پیش‌بینی» نتیجه گرفت که فورس‌ماژور محقق شده است.
باید بررسی شود:
- رویداد دقیقاً چه بوده است؟
- آیا خارج از کنترل طرف قرارداد بوده است؟
- آیا در زمان انعقاد قرارداد قابل پیش‌بینی بوده؟
- آیا امکان جلوگیری یا غلبه بر آثار آن وجود داشته است؟
- آیا رویداد مستقیماً مانع اجرای تعهد شده است؟
- قرارداد چه تعریفی از فورس‌ماژور ارائه کرده است؟
- قانون حاکم بر قرارداد چیست؟
- طرف متأثر از حادثه چه تکالیفی برای اعلام و کاهش خسارت دارد؟
چرا فورس‌ماژور در قراردادهای نفت و گاز اهمیت زیادی دارد؟
در یک قرارداد معمولی، ممکن است وقوع یک حادثه فقط اجرای یک تعهد محدود را به تأخیر بیندازد.
اما در پروژه‌های نفت و گاز، زنجیره عملیات به یکدیگر وابسته است.
برای مثال، تأخیر در تأمین یک تجهیز اصلی می‌تواند موجب توقف عملیات نصب شود؛ توقف نصب می‌تواند راه‌اندازی را عقب بیندازد و تأخیر در راه‌اندازی نیز ممکن است شروع تولید را به تعویق بیندازد.
به همین دلیل، یک رویداد خارج از کنترل می‌تواند آثار اقتصادی و قراردادی گسترده‌ای ایجاد کند.
در پروژه‌های بالادستی، این موضوع در مراحل مختلفی اهمیت دارد:
- اکتشاف
- حفاری
- ارزیابی مخزن
- توسعه میدان
- احداث تأسیسات
- نصب تجهیزات
- راه‌اندازی
- تولید
از این منظر، بند فورس‌ماژور فقط یک بند حقوقی ساده در انتهای قرارداد نیست؛ بلکه بخشی از سیستم مدیریت ریسک قرارداد محسوب می‌شود.
چه حوادثی ممکن است فورس‌ماژور محسوب شوند؟
فهرست مصادیق فورس‌ماژور باید در هر قرارداد با توجه به قانون حاکم و ماهیت پروژه بررسی شود.
با این حال، در قراردادهای نفت و گاز ممکن است موضوعاتی مانند موارد زیر مورد توجه قرار گیرند:
بلایای طبیعی
مانند:
- زلزله
- سیل
- طوفان
- برخی شرایط شدید جوی
- رانش زمین
البته صرف وقوع یک پدیده طبیعی کافی نیست و باید آثار آن بر اجرای تعهدات قراردادی بررسی شود.
جنگ و درگیری مسلحانه
جنگ، شورش گسترده یا برخی ناآرامی‌های شدید، در صورت پیش‌بینی در قرارداد و تحقق شرایط آن، می‌تواند در چارچوب فورس‌ماژور قرار گیرد.
اقدامات حاکمیتی
برخی اقدامات دولت یا مراجع قانونی ممکن است در شرایط خاص، اجرای تعهدات قراردادی را مختل کنند.
برای مثال، ممنوعیت قانونی مستقیم برای انجام یک فعالیت یا محدودیت رسمی که اجرای تعهد را عملاً متوقف کند.
حوادث گسترده و خارج از کنترل طرفین
برخی رویدادهای غیرمتعارف که خارج از کنترل طرفین باشند نیز ممکن است در قرارداد به‌عنوان فورس‌ماژور تعریف شوند.
نکته مهم این است که لیست مصادیق باید با دقت در متن قرارداد تنظیم شود و نباید تصور کرد یک فهرست ثابت برای تمام قراردادهای نفتی وجود دارد.
آیا مشکلات مالی یا افزایش هزینه‌ها فورس‌ماژور هستند؟
در حالت معمول، صرف افزایش هزینه اجرای قرارداد یا کاهش سودآوری، به‌تنهایی به معنای فورس‌ماژور بودن شرایط نیست.
برای مثال، اگر قیمت تجهیزات افزایش پیدا کند یا هزینه حمل‌ونقل بیشتر شود، این موضوع ممکن است برای پیمانکار یک مشکل جدی اقتصادی ایجاد کند؛ اما اینکه چنین وضعیتی فورس‌ماژور محسوب شود یا خیر، به قرارداد و قانون حاکم بستگی دارد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا باید میان:
عدم امکان اجرای تعهد
و
سخت‌تر یا گران‌تر شدن اجرای تعهد
تفاوت گذاشت.
در برخی نظام‌های حقوقی ممکن است مفاهیم دیگری مانند hardship یا دشواری شدید اجرای قرارداد مطرح شود، اما این مفاهیم با فورس‌ماژور یکسان نیستند.
تفاوت فورس‌ماژور با ریسک تجاری
یکی از اشتباهات رایج در تحلیل قراردادهای نفتی، یکسان دانستن تمام ریسک‌های اقتصادی با فورس‌ماژور است.
فرض کنیم قیمت نفت کاهش پیدا کند.
این اتفاق می‌تواند اقتصاد پروژه را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما لزوماً به معنای فورس‌ماژور بودن شرایط نیست.
همین‌طور اگر هزینه حفاری افزایش یابد، بازار تغییر کند یا نرخ ارز دچار نوسان شود، باید ابتدا بررسی شود که قرارداد چه حکمی برای این وضعیت دارد.
بنابراین:
ریسک تجاری ≠ فورس‌ماژور
و:
فورس‌ماژور ≠ خسارت بیمه‌ای
این سه مفهوم باید از یکدیگر تفکیک شوند.
فورس‌ماژور و قراردادهای بالادستی نفت و گاز ایران
در ایران، شرایط عمومی، ساختار و الگوی قراردادهای بالادستی نفت و گاز در قالب تصویب‌نامه هیئت وزیران تنظیم شده است. این چارچوب در سال ۱۳۹۵ نیز اصلاح شد و برای قراردادهای مشمول، مواردی مانند محدوده اجرا و دوره قرارداد مورد توجه قرار گرفت.
در تحلیل یک قرارداد نفتی، نمی‌توان تنها به متن عمومی یا الگوی قرارداد اکتفا کرد. متن قرارداد مشخص، الحاقیه‌ها، قانون حاکم، مقررات مرتبط و شرایط پروژه باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
به‌خصوص در موضوع فورس‌ماژور، جزئیات بسیار مهم هستند.
ممکن است قرارداد مشخص کند:
- چه رویدادهایی فورس‌ماژور محسوب می‌شوند؛
- طرف متأثر چه مدت برای اعلام حادثه فرصت دارد؛
- چه مدارکی باید ارائه شود؛
- تعهدات طرفین در زمان وقوع حادثه چیست؛
- آیا اجرای تعهدات متوقف می‌شود یا صرفاً تمدید می‌گردد؛
- هزینه‌های ناشی از توقف چگونه محاسبه می‌شوند؛
- در صورت طولانی شدن حادثه، حق فسخ یا خاتمه قرارداد چگونه اعمال می‌شود.
اعلام فورس‌ماژور چرا اهمیت دارد؟
وقوع حادثه به‌تنهایی کافی نیست.
در بسیاری از قراردادها، طرفی که مدعی فورس‌ماژور است باید در مهلت مقرر، موضوع را به طرف مقابل اعلام کند و اطلاعات لازم را ارائه دهد.
این اعلام می‌تواند شامل مواردی مانند:
- تاریخ وقوع حادثه
- ماهیت حادثه
- آثار حادثه بر پروژه
- تعهدات تحت تأثیر
- مدت احتمالی اختلال
- اقدامات انجام‌شده برای کاهش آثار حادثه
باشد.
عدم رعایت تشریفات قراردادی می‌تواند باعث اختلاف درباره آثار فورس‌ماژور شود.
بنابراین، مدیریت مستندات و اطلاع‌رسانی قراردادی بخشی از مدیریت ریسک پروژه است.
وظیفه طرف متأثر از فورس‌ماژور چیست؟
فورس‌ماژور نباید به معنای رها کردن پروژه تلقی شود.
حتی در صورت وقوع یک حادثه خارج از کنترل، معمولاً لازم است طرف متأثر اقدامات متعارف برای کاهش آثار آن را انجام دهد؛ البته دامنه این وظایف تابع قرارداد و قانون حاکم است.
برای مثال ممکن است لازم باشد:
- عملیات جایگزین بررسی شود؛
- تجهیزات جایگزین تأمین شود؛
- برنامه زمان‌بندی اصلاح شود؛
- از گسترش خسارت جلوگیری شود؛
- طرف مقابل سریعاً مطلع شود؛
- اسناد و شواهد حادثه حفظ شود.
این موضوع با اصل کلی مدیریت ریسک نیز هماهنگ است:
وقوع ریسک پایان مسئولیت مدیریتی نیست؛ بلکه آغاز مرحله واکنش به ریسک است.
فورس‌ماژور و تحریم‌ها
موضوع تحریم‌ها در قراردادهای نفت و گاز بسیار حساس است و نمی‌توان درباره آن یک پاسخ عمومی برای تمام قراردادها ارائه کرد.
اینکه تحریم یا تغییرات ناشی از مقررات بین‌المللی، فورس‌ماژور محسوب شود یا خیر، به متن قرارداد، قانون حاکم، زمان انعقاد قرارداد و مقررات مربوط بستگی دارد.
در خصوص قراردادهای نفتی ایران، این موضوع در برخی مقاطع محل بحث حقوقی بوده است.
بنابراین، این گزاره که:
«تحریم همیشه فورس‌ماژور است»
یا برعکس:
«تحریم هیچ‌وقت فورس‌ماژور نیست»
یک حکم عمومی و قابل تعمیم برای همه قراردادها نیست.
باید متن قرارداد مشخص بررسی شود.
همچنین در تحلیل مقررات بین‌المللی، باید به تاریخ و وضعیت حقوقی مقررات مورد استناد توجه کرد. قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت نیز دارای سازوکارها و دوره‌های زمانی مشخصی بوده است و وضعیت مقررات آن را نمی‌توان بدون توجه به تاریخ و تحولات بعدی تحلیل کرد.
فورس‌ماژور چه تفاوتی با بیمه دارد؟
این بخش برای فعالان صنعت بیمه اهمیت بسیار زیادی دارد.
فرض کنیم یک حادثه باعث توقف عملیات نفتی شده است.
ممکن است از یک طرف، حادثه طبق قرارداد فورس‌ماژور محسوب شود.
از طرف دیگر، باید بررسی شود آیا خسارت ایجادشده تحت پوشش بیمه نیز قرار دارد یا خیر.
این دو سؤال مستقل هستند:
سؤال اول: آیا حادثه از نظر قرارداد، فورس‌ماژور است؟
سؤال دوم: آیا خسارت ناشی از حادثه، طبق بیمه‌نامه قابل جبران است؟
پاسخ مثبت به سؤال اول، الزاماً پاسخ مثبت به سؤال دوم نیست.
آیا خسارت ناشی از فورس‌ماژور توسط بیمه پرداخت می‌شود؟
نه لزوماً.
بیمه‌نامه بر اساس شرایط، تعهدات و استثنائات خودش عمل می‌کند.
برای مثال، اگر یک حادثه طبیعی باعث توقف پروژه شود، باید بررسی شود:
- آیا اصل حادثه تحت پوشش است؟
- آیا خسارت مستقیم یا تبعی است؟
- آیا وقفه در فعالیت تحت پوشش قرار گرفته است؟
- آیا فرانشیز وجود دارد؟
- سقف تعهد چقدر است؟
- آیا استثنای خاصی در بیمه‌نامه وجود دارد؟
- آیا شرایط اعلام خسارت رعایت شده است؟
بنابراین، نمی‌توان صرفاً با عبارت «فورس‌ماژور» درباره پرداخت بیمه تصمیم گرفت.
رابطه بیمه انرژی با ریسک فورس‌ماژور
در پروژه‌های نفت و گاز، طراحی بیمه‌ای معمولاً باید بخشی از برنامه کلی مدیریت ریسک باشد.
بسته به ماهیت پروژه، ممکن است موضوعاتی مانند:
- تجهیزات و تأسیسات
- عملیات حفاری
- نصب و راه‌اندازی
- مسئولیت مدنی
- حمل تجهیزات
- وقفه در فعالیت
- خسارت‌های فیزیکی
- برخی هزینه‌های ناشی از حوادث
در برنامه بیمه‌ای مورد بررسی قرار گیرند.
اما اینکه کدام پوشش مناسب است، بدون بررسی پروژه قابل تعیین نیست.
برای همین، در پروژه‌های انرژی باید از رویکرد بیمه‌نامه‌محور به سمت ریسک‌محور حرکت کرد.
یعنی ابتدا ریسک‌ها شناسایی شوند و سپس برای ریسک‌های قابل انتقال، پوشش مناسب انتخاب شود.
یک مثال ساده از تفاوت فورس‌ماژور و بیمه
فرض کنیم یک پروژه توسعه میدان نفتی در اثر یک زلزله شدید دچار خسارت می‌شود.
زلزله ممکن است طبق شرایط قرارداد، در صورت احراز سایر شرایط، رویدادی خارج از کنترل طرفین محسوب شود.
اما برای دریافت خسارت بیمه‌ای باید موضوع دیگری بررسی شود.
اگر تجهیزات آسیب دیده باشند، باید دید خسارت فیزیکی آنها تحت پوشش بیمه مربوط قرار دارد یا خیر.
اگر پروژه برای مدتی متوقف شود، باید دید وقفه در فعالیت تحت پوشش قرار گرفته است یا خیر.
بنابراین یک حادثه می‌تواند از نظر قراردادی یک اثر داشته باشد و از نظر بیمه‌ای اثر دیگری.
مهم‌ترین اشتباهات در تنظیم بند فورس‌ماژور قرارداد نفتی
۱. استفاده از تعریف‌های کلی
عبارت‌های بسیار کلی می‌توانند در زمان اختلاف باعث تفسیرهای متفاوت شوند.
۲. مشخص نکردن آثار فورس‌ماژور
باید روشن باشد وقوع حادثه چه اثری بر تعهدات طرفین دارد.
۳. بی‌توجهی به مهلت اعلام
باید تشریفات اعلام حادثه به‌روشنی مشخص شود.
۴. نادیده گرفتن تعهد کاهش خسارت
طرف متأثر نباید صرفاً به اعلام فورس‌ماژور اکتفا کند.
۵. یکی دانستن فورس‌ماژور و بیمه
این دو مفهوم باید کاملاً تفکیک شوند.
۶. بی‌توجهی به پیمانکاران فرعی
در پروژه‌های نفت و گاز، عملکرد پیمانکاران فرعی می‌تواند بر اجرای قرارداد اصلی اثر بگذارد.
۷. بی‌توجهی به قانون حاکم
مفهوم و آثار فورس‌ماژور در نظام‌های حقوقی مختلف می‌تواند تفاوت داشته باشد.
چک‌لیست بررسی فورس‌ماژور در قرارداد نفتی
پیش از امضای قرارداد یا در زمان بازنگری آن، بهتر است این پرسش‌ها بررسی شوند:
| موضوع | پرسش کلیدی |
|---|---|
| تعریف | فورس‌ماژور دقیقاً چگونه تعریف شده است؟ |
| مصادیق | چه حوادثی در قرارداد ذکر شده‌اند؟ |
| اعلام | مهلت و روش اعلام حادثه چیست؟ |
| مستندات | چه مدارکی باید ارائه شود؟ |
| کاهش خسارت | طرف متأثر چه وظایفی دارد؟ |
| تعهدات | کدام تعهدات متوقف یا تعلیق می‌شوند؟ |
| مدت | فورس‌ماژور تا چه زمانی آثار قراردادی دارد؟ |
| تمدید | آیا زمان قرارداد تمدید می‌شود؟ |
| هزینه | هزینه‌های دوره توقف چگونه مدیریت می‌شوند؟ |
| خاتمه | اگر حادثه طولانی شود، تکلیف قرارداد چیست؟ |
| بیمه | کدام خسارت‌ها تحت پوشش بیمه قرار دارند؟ |
| قانون حاکم | قرارداد تابع چه قانون و مقرراتی است؟ |
چرا بررسی هم‌زمان قرارداد و بیمه‌نامه ضروری است؟
یکی از مهم‌ترین اصول مدیریت ریسک در پروژه‌های نفت و گاز این است که قرارداد و بیمه‌نامه جدا از یکدیگر بررسی نشوند.
اگر قرارداد تعهدی را بر عهده پیمانکار بگذارد اما بیمه‌نامه همان ریسک را پوشش ندهد، ممکن است شکاف قابل توجهی میان مسئولیت قراردادی و حمایت بیمه‌ای ایجاد شود.
برای مثال:
قرارداد: پیمانکار مسئول خسارت مشخصی است.
بیمه‌نامه: همان خسارت در یکی از استثنائات قرار گرفته است.
در این حالت، وجود بیمه‌نامه به‌تنهایی به معنای انتقال آن مسئولیت نیست.
به همین دلیل، در پروژه‌های بزرگ باید یک ماتریس تطبیق ریسک، قرارداد و بیمه تهیه شود.
ماتریس پیشنهادی مدیریت ریسک
| ریسک | مسئول قراردادی | روش کنترل | امکان انتقال بیمه‌ای |
|---|---|---|---|
| زلزله | طبق قرارداد | مقاوم‌سازی و برنامه اضطراری | بسته به بیمه‌نامه |
| آتش‌سوزی | طبق قرارداد | سیستم‌های ایمنی | قابل بررسی |
| خسارت تجهیزات | مالک/پیمانکار طبق قرارداد | نگهداری و بازرسی | قابل بررسی |
| توقف پروژه | طبق قرارداد | برنامه جایگزین | بسته به پوشش |
| تحریم | طبق قرارداد | مدیریت حقوقی و تأمین | وابسته به شرایط |
| عدم کشف میدان تجاری | طبق مدل قرارداد | مطالعات و ارزیابی | لزوماً بیمه‌پذیر نیست |
| مسئولیت اشخاص ثالث | مسئول قانونی/قراردادی | کنترل ایمنی | قابل بررسی |
این جدول باید برای هر پروژه به‌صورت اختصاصی تکمیل شود و نباید به‌عنوان یک الگوی حقوقی یا بیمه‌ای قطعی برای همه قراردادها تلقی شود.
جمع‌بندی
فورس‌ماژور در قراردادهای نفت و گاز یکی از مهم‌ترین ابزارهای قراردادی برای مواجهه با رویدادهایی است که خارج از کنترل طرفین قرار دارند و می‌توانند اجرای تعهدات را مختل کنند.
اما فورس‌ماژور را نباید با هر نوع ریسک، زیان اقتصادی یا خسارت بیمه‌ای یکی دانست.
در یک پروژه نفتی باید دست‌کم سه موضوع از یکدیگر تفکیک شوند:
ریسک پروژه
اثر قراردادی فورس‌ماژور
قابلیت جبران خسارت از طریق بیمه
این تفکیک به شرکت‌ها و پیمانکاران کمک می‌کند پیش از وقوع حادثه، تصویر روشن‌تری از مسئولیت‌ها و حمایت‌های خود داشته باشند.
در نهایت، یک بند فورس‌ماژور حرفه‌ای باید با ماهیت پروژه، قانون حاکم، ساختار قرارداد، ریسک‌های عملیاتی و برنامه بیمه‌ای هماهنگ باشد.
برای همین، در پروژه‌های نفت، گاز و انرژی، بررسی فورس‌ماژور نباید صرفاً هنگام وقوع حادثه انجام شود؛ بلکه باید از مرحله مذاکره و تنظیم قرارداد در کنار برنامه مدیریت ریسک و بیمه پروژه مورد توجه قرار گیرد.
سوالات متداول
فورس‌ماژور در قرارداد نفتی چیست؟
فورس‌ماژور به شرایط و رویدادهایی گفته می‌شود که طبق قانون حاکم و مفاد قرارداد، خارج از کنترل طرفین بوده و می‌توانند اجرای تعهدات قراردادی را مختل یا غیرممکن کنند.
آیا هر حادثه‌ای فورس‌ماژور محسوب می‌شود؟
خیر. باید شرایط مقرر در قرارداد و قانون حاکم بررسی شود و رابطه میان حادثه و عدم امکان یا اختلال در اجرای تعهدات مشخص شود.
آیا تحریم فورس‌ماژور محسوب می‌شود؟
پاسخ عمومی و واحدی وجود ندارد. باید متن قرارداد، قانون حاکم، زمان انعقاد قرارداد و مقررات مرتبط بررسی شود.
آیا خسارت ناشی از فورس‌ماژور توسط بیمه پرداخت می‌شود؟
لزوماً خیر. فورس‌ماژور یک مفهوم قراردادی است، در حالی که پرداخت بیمه تابع شرایط و استثنائات بیمه‌نامه است.
تفاوت فورس‌ماژور و ریسک تجاری چیست؟
ریسک تجاری معمولاً به عدم قطعیت‌های اقتصادی و بازار مربوط می‌شود، در حالی که فورس‌ماژور به شرایط خاصی اشاره دارد که طبق قرارداد و قانون می‌تواند اجرای تعهد را مختل کند.
چرا بند فورس‌ماژور در قرارداد نفتی اهمیت دارد؟
زیرا یک حادثه خارج از کنترل می‌تواند اجرای حفاری، توسعه، تأمین تجهیزات یا تولید را متوقف کند و آثار مالی و قراردادی گسترده‌ای داشته باشد.
آیا بیمه می‌تواند جایگزین بند فورس‌ماژور شود؟
خیر. قرارداد و بیمه دو ابزار متفاوت برای مدیریت ریسک هستند و باید در کنار یکدیگر طراحی و بررسی شوند.
آیا فورس‌ماژور باعث پایان خودکار قرارداد می‌شود؟
لزوماً خیر. آثار فورس‌ماژور به متن قرارداد و قانون حاکم بستگی دارد و ممکن است موجب تعلیق، تمدید مهلت، تغییر برخی تعهدات یا در شرایط خاص خاتمه قرارداد شود.
ریسک در قراردادهای بالادستی نفت و گاز
