مفهوم نظام بیمه تکافل ؛ چالشها و ظرفیتهای پیش رو در صنعت بیمه کشور ایران
امروزه تکافل به عنوان یکی از موضوعاتی است که در پوشش ریسک و بیمه، مورد توجه اندیشمندان حوزه مالیه اسلامی و نیز فعالان بازارهای مالی بخصوص بازار محصولات بیمه ای در کشورهای مختلف جهان است. صنعت تکافل از یکسو به جهت تطابق با فقه عامه (اهل سنت) و از سوی دیگر به عنوان جزیی از نظام مالی رو به رشد اسلامی، با سرعت بالایی در حال رشد و گسترش است؛ تا جایی که علاوه بر کشورهای اسلامی (اهل تسنن) کشورهای دیگری از جمله کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز شاهد تاسیس شرکتهای متعدد عرضهکننده محصولات تکافل هستند.امروزه »تکافل« به عنوان یکی از موضوعاتی است که در پوشش ریسک و بیمه، مورد توجه اندیشمندان حوزه مالیه اسلامی
و نیز فعالان بازارهای مالی بخصوص بازار محصولات بیمهای- در کشورهای مختلف جهان است. صنعت تکافل از یکسو به
جهت تطابق با فقه عامه )اهل سنت( و از سوی دیگر به عنوان جزیی از نظام مالی رو به رشد اسلامی، با سرعت بالایی در
حال رشد و گسترش است؛ تا جایی که علاوه بر کشورهای اسلامی )اهل تسنن( کشورهای دیگری از جمله کشورهای اروپایی
و آمریکایی نیز شاهد تاسیس شرکتهای متعدد عرضهکننده محصولات تکافل هستند. به همین سبب بررسی نظری و کاربردی
این الگو در سالهای اخیر اهمیت زیادی یافته و موضوع آن در کمتر محافل علمی در حوزه اقتصاد و مدیریت مالی اسلامی
مغفول مانده است. از مهمترین ویژگیهای الگوی تکافل، تطابق آن با هر دو دیدگاه فقهی امامیه )شیعی( و عامه )سنی( است.
این روش پوشش ریسک و بیمه در ادبیات فقهی اهل سنت مبتنی بر عقود شرعی انجام میشود. در این مقاله مبحث ماهیت
تکافل و الگوهای آن بیان شده و همچنین چالشها و فرصتهای پیش روی صنعت بیمه در ایران بررسی شده است و
تفاوتهای میان بیمه رایج و بیمه تکافل و بررسی بازارهای سرمایهای و سرمایهگذاریهای اتکایی از منظر شریعت مورد
بررسی قرارگرفته است. مهمترین تفاوتها میان بیمه رایج و تکافل ماهیت کسب و کار، ماهیت قرارداد، منابع و مقررات و
توجه به اصل تعاون است. به نظر میرسد تکافل علاوه بر اینکه اهداف شرکتهای بیمه را تامین میکند با توجه به بهرهمندی
تکافلشوندگان در مازاد حاصله، با مبانی اسلام و عدالت سازگارتر است.
بیمه تکافل چیست؟
» تکافل« نه یک رشته بیمهای، بلکه یک نظام بیمه اسلامی است و در عمل به عنوان روشی مبتنی بر ضمانت مشترک
اعضای یک گروه در برابر ضرر و زیانهای احتمالی وارد بر هر یک از آنها مطرح می شود.چندین سال است که بحث ارائهی بیمه تکافل در صنعت بیمه کشورمان مطرح شده اما تاکنون به اجرا نرسیده است. این در
حالی است که در دیگر کشورهای اسلامی سالهاست که بیمه تکافل اجرایی میشود. اما بیمه تکافل چیست و چه مزیتهایی
دارد.
واژه تکافل از قرآن و سنت )از واژه عربی کفالت( گرفته شده که به معنای ضمانت مشترک و هدف آن مشارکت و یاری دو
جانبه میان اعضای گروه مشخصی است. در عمل، تکافل به عنوان روشی مبتنی بر ضمانت مشترک اعضاء یک گروه در برابر
ضرر و زیانهای احتمالی وارد بر هر یک از آنها مطرح میشود.
اعضای این گروه در صورتی که برای فردی مشکل و یا حادثهای رخ دهد، بر ضمانت و وثیقه مشترک اتفاق نظر داشته و
مجموع منابع جمع شده را برای جبران خسارت به فرد ضرر دیده میپردازد. تمامی اعضای گروه تلاش میکنند تا فرد نیازمند
را حمایت کنند. در این وضعیت ریسک ناشی از سرمایهگذاری وجوه تنها متوجه شرکت تکافل نبوده و خلاف بیمههای تجاری
معمول، همه اعضاء به اندازه سهم خود از سود و زیان فعالیتها متاثر خواهند شد. همچنین در پایان سال مالی اگر مازادی
ناشی از فعالیتهای تکافلی باقیمانده باشد، در میان اعضاء تقسیم میشود.
صنعت تکافل یا بیمه اسلامی ویژگیهایی دارد که این صنعت را از صنعت بیمههای بازرگانی، رایج متمایز میکند. برای مثال
عملیات تکافل در مقایسه با عملیات بیمههای بازرگانی رایج از شفافیت مالی برخوردار بوده و همچنین برخلاف بیمههای رایج،
تکافل شوندگان در مازاد پذیرهنویسی و سود سرمایهگذاری تکافل نیز سهیم هستند. بنابراین مطالعهی الگوهای تکافل و
بررسی شرعیبودن فعالیتهای آن به منظور بهکارگیری الگوهای تکافل برای تحت پوشش قرار دادن شرکتها و افراد جامعه
به عنوان جایگزین بیمه رایج با توجه به ویژگیهای منحصربه فرد آن میتواند به شکوفاشدن اقتصاد منجر شود.
ویژگیهای تکافل در مقایسه با بیمههای بازرگانی رایج
بیمههای بازرگانی رایج و تکافل از نظر ماهیت کسب وکار، ماهیت قرارداد، منابع قوانین و مقررات و مبتنی بودن بر اصل
تعاون با یکدیگر تفاوت دارند.در ماهیت کسب وکار بیمههای رایج مبتنی بر انگیزهی کسب سود هستند و به سهامداران و
مالکان این شرکتها کمک میکند تا بازده خود را به حداکثر برساند، اما تکافل مبتنی بر انگیزهی حمایت و تامین رفاه
اجتماعی تکافلشونده و خانواده اوست.
در ماهیت قرارداد نیز بیمههای بازرگانی رایج مشتریان همان خریداران بیمهنامهها هستند که به شرکت بیمه برای پوشش
مخاطرههای احتمالی خود خانواده و غیره حق بیمه پرداخت میکند. در حقیقت یک قرارداد بیع است که بیمهگر در برابر
پوشش ریسک بیمهگزار از او پول دریافت میکند، اما تکافل یک قرارداد میان تمام تکافلشوندگان برای تقسیم مخاطرات
خود است.
همچنین قوانین و مقررات بیمههای رایج در نتیجه تجربههای کسب و کار، تفکرهای بشری، ادبیات قضایی، پایگاهها و
فرهنگ آن کشور است. مقررات تکافل مبتنی بر اصول اسلامی »قرآن و سنت«، نظرات و فتوای شرعی علما و کمیتههای
فقهی موجود در این شرکتهاست. مراجع قانونی میتوانند مواردی را از شرکتهای بیمه رایج گرفته و به تعدیل و اصلاح آنها
برای سیستم تکافل به کار گیرند.
استوار بودن بر اصل تعاون از دیگر مزیتهای تکافل است که اعضاء همزمان بیمهگذار و بیمهگر هستند، یعنی در تمام
خسارتها شریک میشوند و در انتقال مخاطره نیز مشارکت دارند.
شرکتهای بیمه تکافلی در کشورهای مسلماننشین رشد قابل توجهی در جذب مشتری و تولید حق بیمه داشتهاند. اولین
شرکت بیمه اسلامی در کشور سودان مجوز فعالیت خود را در سال 9191 دریافت کرد که از آن میتوان به عنوان نخستین
شرکت بیمه تکافل یاد کرد. پس از آن شرکتهای بیمه تکافل در کشورهای مسلماننشین مالزی و هند و همچنین کشورهای
حاشیه خلیجفارس تاسیس شدهاند. در این میان کشور مالزی توسعهیافتهترین بازار تکافل با چارچوب مقرراتی پیشرفته است
که باعث رشد آن شده و به عنوان قطب فعالیتهای اقتصادی در مالیه اسلامی عمل میکند.
بنابراین بیمههای تکافل سابقههای طولانی در کشورهای اسلامی داشته بطوری که به دنبال گسترش مبادلات تجاری بین
بازرگانان مسلمان، عرب و کشورهای هند، مالزی و سایر کشورهای آسیایی، بازرگانان برای جبران خسارت وارده به کالاهای
خود صندوقی را تشکیل دادند.
در مجموع بیمههای تکافل با همان اهداف شرکت بیمه تشکیل شده که هدف اصلی آن پوشش خسارتهای احتمالی در
زندگی برای رسیدن به این هدف از عقود معین مانند مضاربه، هبه، قرض و وکالت بهره برده شده بنابراین گرچه کلیت تکافل
با توجه به اهداف خاصی که دارد در چارچوب یکی از عقود معین به تنهایی قرار نمیگیرد ولی برای رسیدن به اهداف تامین
از مجموعهای از این عقود بهرهبرداری شده است. بنابراین متعاقدات در این قرارداد باید شرایط عمومی قراردادها را دارا بوده و قرارداد از شرایط عقود معین مورد استفاده در آن برخوردار باشد که به نظر میرسد تکافل علاوه بر اینکه اهداف شرکتهای
بیمه را تامین میکند، با توجه به بهرهمندی تکافلشوندگان در مازاد حاصله، با مبانی اسلام و عدالت سازگارتر است.
فلسفه ایجاد و گسترش شرکتهای بیمه تکافل در کشورهای اسلامی
» تکافل « با بیمة های مرسوم ) بیمههای بازرگانی متداول ( از نظر جبران زیانهای مالی مشابهت دارد، ولی چون تعدادی از
محققان اسلامی بیمة مرسوم را با شریعت ناسازگار و آن را دارای عناصر غَرَر )بیاطمینانی و جهل( و مَیْسِر )قِمار( و ربا میدانند،
تکافل را به جای آن معرفی نمودهاند ) رجوع کنید به ( »تکافل: بیمه اسلامی« ) ، 2002( که علاوه بر آنکه کارکرد بیمههای
مرسوم را دارد، از آن سه عیب بهدور است و نهادی مالی ـ اخلاقی بهشمار میآید )صدیقی، 2000(. تکافل مبتنی بر اصل
قرآنیِ تعاون و به معنای »کمک متقابل میانْگروهی« است و هر عضوی در حمایت از نیازمندانِ داخل گروه سهم دارد.
این نوع بیمه شبیه »بیمة تعاونی« است.مفهوم تکافل در زمان پیامبر اکرم نیز وجود داشته است. مسلمانان صدر اسلام در نظام
عاقله مشارکت داشتند. هدف از این مشارکت کمک به اشخاصی بود که میبایست دیه )پول خون( میپرداختند. طبق رسم
عربهای جاهلی، قاتل یا قبیله یا خانوادة او مجبور بودند به خانوادة مقتول دیه بپردازند تا زیان آنها جبران شود. این رسم
جایگزین خونخواهی یا انتقامجویی شده بود. بعد از ظهور اسلام، نظام دیه، بهسبب منافع آن، تأیید و حفظ شد. با ورود پیامبر
اکرم به مدینه، میان مهاجران و انصار نظام عاقله شکل گرفت. از طریق این پیمان تمام مسلمانان مدینه، بدون توجه به
قبیلهشان، عضو یک جامعه شدند و صندوقی بهنام »کَنز« ایجاد شد که اعضا سالانه در آن مبلغی میریختند. این وجوه به
عضوی که برای پرداخت دیه مشکل داشت، کمک میکرد. نظام »اَرش« نیز برای جبران آسیب بدنی بود )نورازه،
2002(.سلطنت عثمانی در حدود /9211 ،9381 مصر در /9229 9381 و سپس سوریه، به پیروی از مصر، بیمة مرسوم را
پذیرفتند. در /9829 ،9108 شیخمحمد عبده، از علمای اصلاحطلب مصر، اعلام کرد که قرارداد بیمة عمر، شرعی نیست. گفتنی
است که وجود نظام »خانوادة گسترده« در جهان اسلام و رواج کمک اجتماعی متقابل باعث شد که به حمایت بیمهای نیاز
مبرم وجود نداشته باشد. در دهههای اخیر بر »حمایت متقابل«، بهعنوان شکل پذیرفتنی بیمه، و تحریم بیمة مرسوم، بویژه در
نخستین اجلاس بینالمللی اقتصاد اسلامی در مکه )9881 ش/ 9192(، تأکید شد و بیمة تکافل، بهعنوان بیمهای که در اسلام
پذیرفتنی است، مطرح گردید )بهاتی، 9111(.در 21 خرداد /9819 91 ژوئن ،9192 شورای فتوایملی مالزی اعلام کرد که
بیمه، بویژه بیمة عمر، از نظر موازین فقهی باطل است، به همین دلیل، هیئتی تشکیل شد تا در مورد چگونگی ایجاد بیمة
اسلامی )تکافل( مطالعه و تحقیق کند.مخالفان بیمة مرسوم، توضیح دادهاند که اینگونه قرارداد، مشتمل بر چند غَرَر است، از
جمله مطمئن نبودن از نتیجه و مطمئن نبودن از دورة قرارداد ) ( »بیمه و شریعت« ) ، 2009(. آنها همچنین به قماری بودن
بیمه توجه دادهاند، چرا که در صورت بروز خطر بیمهکننده زیان میکند و اگرخطر پیش نیاید بیمهشونده حقبیمهای را که
پرداخت کرده از دست میدهد )همانجا(. به نوشتة افضلالرحمان )ج ،8 ص 89ـ10(، بیمة تجاری شبیه قمار است و شرکتهای
بیمه به نوعی شرطبندی میکنند. به نظر او، دریافت حق بیمه و پرداخت مبلغی بیشتر، در صورت وقوع زیان، کاری شبیهقمار
است.یکی دیگر از ایرادات بیمه این است که شرکتهای بیمة مرسوم عملیاتی دارند که با بهره همراه است، از جمله: استفاده
از نرخ بهره برای محاسبة »نرخهای حق بیمه« )بیمة عمر( و سرمایهگذاری وجوه جمعآوری شده در فعالیتهای مالی که با
بهره همراه است )ازمان بن اسماعیل، 2002 ب (.در برابر این گروه، شمار زیادی از محققان و فقها بیمه را پذیرفته و به
اشکالات مذکور پاسخ گفتهاند )برای نمونه رجوع کنید به امام خمینی، ج ،2 ص 181؛ مطهری، ص 29ـ ،23 80؛ خامنهای،
ص 993ـ 991؛ نیز رجوع کنید به بیمه * (.در هر صورت، طراحان و مدافعان تکافل )بیمة تعاونی( تأکید میکنند که نباید از
بیمه برای استثمار و سودجویی استفاده شود و بیمه بر اساس اصول بیمة تعاونی اسلامی مجاز است. بیمة تعاونی به این دلایل،
پذیرفتنی است: 9( در قرآن کریم به مؤمنان امر شده که در کارهای نیک یاور یکدیگر باشند ) رجوع کنید بهمائده: 2(. 2(
بیمهشوندگان فعالانه برای مصلحتهمگانی همکاریمیکنند. 8( هر بیمهشونده برای کمک به نیازمندان، حق بیمه میپردازد.
8( بیمة تکافل بر اساس قرارداد هبه صورت میگیرد که در آن توزیع خسارت و مسئولیت بر اساس »نظام صندوق مشترک«
است. 1( هدف از تکافل کسب سود به هزینة افراد دیگر نیست. 2( تا آنجا که به تعیین حق بیمه مربوط میشود، عدماطمینان
کاهش مییابد )چودری، ص 21(. تکافل بر پایة قرارداد مضاربه نیز عمل میکند. شرکتهای بیمة اسلامی نیز، به نوعی، شرکت
سهامی با مسئولیت محدودند )همان، ص ،98 91(.شرایط و امتیازات تکافل. الف( همانطور که گفته شد تکافل مبتنی بر
مضاربه )طبق فقه اهلسنّت( است؛ بیمهشونده حق بیمه را به بیمهکننده )شرکت بیمة تکافل( میپردازد و سود حاصل، با
توافق، میان دوطرف تقسیم میشود. ب( تکافل مبتنی بر اصل اساسی همکاری متقابل و تشریک مساعی است. ج( در بیمة
عمر اگر بیمهشونده قبل از سررسیدن دورة قرارداد بمیرد، افراد ذینفع میتوانند کل حق بیمههای پرداختشده و سودهای
حاصل از حق بیمههای پرداخت شده را بگیرند. اما اگر بیمهشونده بیش از دورة قرارداد به حیات خود ادامهدهد، میتواند از
شرکت بیمه، کل حق بیمههای پرداختشده و همچنین سودهای حاصل از آن را مطالبه کند. د( درمورد بیمة عمومبیمهکننده و بیمهشونده باید درک کنند که پرداخت حق بیمه به عنوان »تبرّع« است و در صورتیکه هیچ زیانی، در موضوع
مورد توافق حاصل نشود، بیمهشوندهبه لحاظ حقوقی نمیتواند حق بیمه را پس بگیرد، اما درصورت بروز خسارت، بیمهکننده
ملزم به جبران خسارت بیمهشونده است. ه ( در تکافل، طرفین برای امضای قرارداد باید صلاحیت حقوقی )مانند بلوغ و سایر
شرایط عقد قرارداد شرعی( داشته باشند. و( در تکافل باید منفعتِ قابل بیمهشدن موجود باشد و موارد ممنوع در اسلام را
نمیتوان بیمه کرد )معصومباللّه، 2002 ب (.چگونگی فعالیت شرکت بیمة تکافل. در تکافل عمومی )انواع بیمههای تکافل(،
بیمهشوندگان حق بیمه را به عنوان تبرّع میپردازند و با عامل تکافل در بارة میزان سهم پرداختی توافق میکنند و عامل
تکافل بهجبران خسارت در دورة توافق شده میپردازد. برای اینکه بیمهشونده در سود سهیم باشد، بیمهکننده حق بیمة پرداخت
شده را سهم محسوب میکند، بدینترتیب بیمهشونده در سود هم سهیم است و حق بیمه را نیز میتواند مسترد نماید )همو،
2002 الف (.همة کشورهای عضو اتحادیة ملل آسیای جنوبشرقی از مضاربه یا مضاربة تعدیلشده ) رجوع کنید به ادامة
مقاله( استفاده میکنند. در حال حاضر دو الگوی مضاربه در شرکتهایتکافل بهکار گرفته میشود: مضاربة محض و مضاربة
تعدیلشده .در الگوی مضاربة محض، شرکت تکافل و بیمهشونده تنها در درآمد سرمایهگذاری مستقیم سهیماند و بیمهشونده
حق دارد صددرصد مازاد حق بیمة پرداخت شده را دریافت کند. قبل از توزیع درآمد حاصل از سرمایهگذاری، مخارج عملیات
کسر نمیگردد. این الگو برای تکافل خانواده انتخاب شده است، زیرا بیمة زندگی مختص بیمهشوندگان، و وجوه آن متعلق به
آنان است.در الگوی مضاربة تعدیل شده، سود حاصل برای سرمایهگذاری مجدد کنار گذاشته میشود. شرکت تکافل در مازاد
وجوه تکافل با بیمهشونده سهیم است، مخارج عملیاتی را کسر میکند و دیگری در توزیع مازاد حق بیمه مقدّم نیست. در این
الگو شرکت تکافل و بیمهشونده در درآمد سرمایهگذاری و مازاد حق بیمه سهیماند. مخارج عملیات قبل از توزیع مازاد کسر
میگردد )ازمان بن اسماعیل، 2002 الف (.شرکتهای تکافل در جهان اسلام. امروزه 28 شرکت تکافل و هشت شرکت تکافل
اتّکایی در جهان اسلام فعالیت میکنند: 89 شرکت تکافل در کشورهای عربی، 92 شرکت تکافل در کشورهای مسلمان
غیرعرب و 92 شرکت تکافل در کشورهای غیرمسلمانی که جمعیت مسلمان نیز دارند ) رجوع کنید بهجدول 9ـ8(. گفتنی
است که در ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی، باتوجه به پذیرفتهشدن بیمة مرسوم و پاسخگویی از اشکالات وارد بر آن،
نیازی به تأسیس شرکتهای تکافل نبوده است. نخستین شرکت تکافل در سودان، در 9819 ش/ 9193و سپس در همان سال
در عربستان سعودی تأسیس شد.
در 9892 ش/ ،9118 دو شرکت تکافل در برونئی، سال بعد دو شرکت تکافل در اندونزی، و در 9898 ش/ 9111یک شرکت
تکافل در سنگاپور تأسیس گردید. تنها شرکت بیمة تکافل در عربستان سعودی، شرکت ملی بیمة تعاونی است. در کویت،
وزارت تجارت و صنعت مجوز تأسیس نخستین شرکت تکافل را در بهمن /9899 فوریة 9113صادر کرد. نخستین قانون
تکافل در 9828 ش/ 9138 درمالزی بهتصویب رسید و احتمالاً مالزی تنها کشور اسلامی است که قانون تکافل دارد. در
سنگاپور دو شرکت تکافل فعالیت میکنند )تاریخ تأسیس هر دو: 9898 ش/ 9111(: آمپرو ـ اینکام ، که با سرمایهگذاری
مشترک میان چند شرکت تشکیل شده است و بیشتر شبیه صندوق تعاونی عمل میکند، و شرکت تکافل سنگاپور که حاصل
رمایهگذاری مشترک میان شرکت بیمة کپل و »جامعة تعاونی چند منظورة معلمان مالای سنگاپور« است. وزارت دارایی
اندونزی در 9898 ش/ ،9118 مجوز تأسیس نخستین بیمة اسلامی عمر و در همان سال، مجوز تأسیس دومین بیمة اسلامی
)شامل انواع بیمهها بجز بیمة عمر( را برای مسلمانان این کشور صادر کرد )میثمی و کوان ، 9111(.تکافل در منطقة آسیا ـ
پاسیفیک . توسعة تکافل در منطقة آسیا ـ پاسیفیک سهمرحله را طی کرده است: مرحلة تکامل تدریجی ، مرحلة پرورش
)توسعه یافتن(، و مرحلة تثبیت . در اغلب کشورهای آسیا ـ پاسیفیک مرحلة اول در دو دهة 9880 و 9810ش/ 9120 و 9190
طی شد. در آن دوره، اشتیاق شدید برای تأسیس نظام مالی اسلامی، به تأسیس بانکداری اسلامی انجامید. مرحلة دوم برای
مالزی در دهة 9820 ش/ ،9130 با تصویب قانون بانکداری اسلامی در 9822 ش/ 9138 و قانون تکافل در 9828 ش/ ،9138
طی شد و برای اندونزی و برونئی و سنگاپور در دهة 9890 ش/ 9110 بهوقوع پیوست. این دهه برای مالزی مرحلة تثبیت
بانکداری و تکافل بود. در سالهای اخیر، گروه تکافل اتّکایی آ سه آن و شرکت بینالمللی تکافل اتّکایی تشکیل شده است که
اقدام به تکافل اتّکایی شرکتهای تکافل میکند )شریف، 2002(.تکافل استرالیا در 9892 ش/ 9119 تأسیس شد تا زیانهای
مالی مربوط به منازل و وسایل نقلیة تجاری و خصوصی مسلمانان استرالیا را جبران کند. در منشور تکافل استرالیا ذکر شده
است که تأمین مالی آن فقط شامل امور حلال میشود و اعضای آن در سود شرکت تکافل سهیماند )تکافل استرالیا ، 2009(.در
اوایل دی /9893 اواخر دسامبر ،9111 بیمة تکافل در بنگلادش تشکیل شد. سه شرکت بیمة تکافل که در بنگلادش فعالیت
میکنند، عبارتاند از: بیمة اسلامی بنگلادش با مسئولیت محدود که در زمینة بیمة عمومی فعالیت میکند، بیمة اسلامی زندگی
خاور دور با مسئولیت محدود، و بیمة بازرگانی اسلامی با مسئولیت محدود. از مشکلات شرکتهای بیمة اسلامی در بنگلادش،
فقدان مؤسسات تکافل اتّکایی است، ازینرو شرکتهای بیمة اسلامی برای بیمة اتّکایی به شرکتهای بیمة اتّکایی مرسوم روی
میآورند )وردهان ، 2000(.شرکت بیمة اسلامی در سودان وابسته به بانک اسلامی فیصل و نخستین شرکتی است که بر اساس
نظام بیمة اسلامی کار خود را آغاز کرد )9819 ش/ 9193(. تأسیس این شرکت بر بخش بیمة سودان تأثیر بسیاری داشته
است. بهطوری که بانک اسلامی سودان در 9822 ش/ 9138 و بانک البرکة این کشور در 9828 ش/ ،9138 اقدام به تأسیس
شرکتهای بیمة اسلامی وابسته به بانک نمودند )عثمان بابکر احمد، ص 82ـ88(. شرکت بیمة اسلامی، که بر اساس تکافل
اسلامی عمل میکند، از عقد مضاربهای بهره میگیرد ) رجوع کنید به همان، ص 10 ـ12(.
این شرکت دارای هیئت نظارت شرعی است. دارندگان بیمهنامه، صاحبان سرمایة شرکت بیمه و در سود آن شریکاند و در
مجمع عمومی حق رأی دارند. طبق قانون جدید بیمه )مصوب 9899 ش/ 9112(، شرکتهای بیمة اسلامی برای عملیات
بیمهای درازمدت خود موظف به تأسیس صندوق تکافلاند. طبق این قانون، کلیة شرکتهای بیمه در سودان ملزم شدهاند که
از شیوة تکافل )بیمة تعاونی اسلامی( پیروی کنند )همان، ص 30(
مفاهیم کلی در تکافل :
9 – تشابه تکافل با بیمه
تکافل با بیمه مرسوم ) بیمههای بازرگانی متداول ( از نظر جبران زیانهای مالی مشابهت دارد، ولی چون تعدادی از محققان
اسلامی بیمه مرسوم را با شریعت ناسازگار و آن را دارای عناصر ) غَرَر ( بیاطمینانی و جهل (و مَیْسِر) قِمار و ربا میدانند،
تکافل را به جای آن معرفی نمودهاند که علاوه بر آنکه کارکرد بیمههای مرسوم را دارد، از آن سه عیب به دور است و نهادی
مالی ـ اخلاقی به شمار میآید.
۲ – تکافل قرآنی
تکافل مبتنی بر اصل قرآنیِ تعاون و به معنای »کمک متقابل میانْگروهی« است و هر عضوی در حمایت از نیازمندانِ داخل
گروه سهم دارد. این نوع بیمه شبیه »بیمه تعاونی« است.
۳ – تکافل در صدر اسلام
مفهوم تکافل در زمان پیامبر اکرم نیز وجود داشته است .مسلمانان صدر اسلام در نظام عاقله مشارکت داشتند.
۳.۳ – هدف از تکافل در صدر اسلام
هدف از این مشارکت کمک به اشخاصی بود که میبایست دیه ) پول خون( می پرداختند طبق رسم عربهای جاهلی ، قاتل
یا قبیله یا خانواده او مجبور بودند به خانواده مقتول دیه بپردازند تا زیان آنها جبران شود. این رسم جایگزین خونخواهی
یا انتقام جویی شده بود.
۳.۲ – تکافل بعد از ظهور اسلام
بعد از ظهور اسلام، نظام دیه، به سبب منافع آن، تأیید و حفظ شد. با ورود پیامبر اکرم به مدینه، میان مهاجران و انصار نظام
عاقله شکل گرفت. از طریق این پیمان تمام مسلمانان مدینه، بدون توجه به قبیلهشان، عضو یک جامعه شدند و صندوقی به
نام »کَنز« ایجاد شد که اعضا سالانه در آن مبلغی میریختند. این وجوه به عضوی که برای پرداخت دیه مشکل داشت، کمک
میکرد.
۴ – بیمه در عثمانی و مصر و سوریه
سلطنت عثمانی در حدود /9211 ،9381 مصر در /9229 9381 و سپس سوریه، به پیروی از مصر، بیمه مرسوم را پذیرفتند.
در /9829 ،9108 شیخ محمد عبده، از علمای اصلاح طلب مصر، اعلام کرد که قرارداد بیمه عمر، شرعی نیست. گفتنی است
که وجود نظام »خانواده گسترده« در جهان اسلام و رواج کمک اجتماعی متقابل باعث شد که به حمایت بیمهای نیاز مبرم
وجود نداشته باشد.
۵ – بیمه تکافل در عصر معاصر
در دهههای اخیر بر »حمایت متقابل«، به عنوان شکل پذیرفتنی بیمه، و تحریم بیمه مرسوم، بویژه در نخستین اجلاس
بینالمللی اقتصاد اسلامی در مکه )9881 ش/ 9192(، تأکید شد و بیمه تکافل، به عنوان بیمهای که در اسلام پذیرفتنی است،
مطرح گردید.
۵.۳ – مخالفت با تکافل
در 21 خرداد /9819 91 ژوئن ،9192 شورای فتوای ملی مالزی اعلام کرد که بیمه، بویژه بیمه عمر، از نظر موازین فقهی
باطل است، به همین دلیل، هیئتی تشکیل شد تا در مورد چگونگی ایجاد بیمه اسلامی )تکافل( مطالعه و تحقیق کند.
مخالفان بیمه مرسوم، توضیح دادهاند که اینگونه قرارداد، مشتمل بر چند غَرَر است، از جمله مطمئن نبودن از نتیجه و مطمئن
نبودن از دوره قرارداد، آنها همچنین به قماری بودن بیمه توجه دادهاند، چرا که در صورت بروز خطر بیمهکننده زیان میکند
و اگر خطر پیش نیاید بیمهشونده حق بیمهای را که پرداخت کرده از دست میدهد.
۵.۲ – بیمه تجاری و قمار
به نوشته افضل الرحمان در جلد ،8 ص 89ـ،10 بیمه تجاری شبیه قمار است و شرکتهای بیمه به نوعی شرط بندی میکنندبه نظر او، دریافت حق بیمه و پرداخت مبلغی بیشتر، در صورت وقوع زیان، کاری شبیه قمار است.
۵.۳ – ایرادات بیمه
یکی دیگر از ایرادات بیمه این است که شرکتهای بیمه مرسوم عملیاتی دارند که با بهره همراه است، از جمله: استفاده از نرخ
بهره برای محاسبه »نرخهای حق بیمه« )بیمه عمر( و سرمایهگذاری وجوه جمعآوری شده در فعالیتهای مالی که با بهره همراه
است.
۵.۴ – موافقت با تکافل
در برابر این گروه، شمار زیادی از محققان و فقها بیمه را پذیرفته و به اشکالات مذکور پاسخ گفتهاند .در هر صورت، طراحان
و مدافعان تکافل )بیمه تعاونی( تأکید میکنند که نباید از بیمه برای استثمار و سودجویی استفاده شود و بیمه بر اساس اصول
بیمه تعاونی اسلامی مجاز است.
۵.۴.۳ – دلایل پذیرش بیمه تعاونی
9( در قرآن کریم به مؤمنان امر شده که در کارهای نیک یاور یکدیگر باشند .
2( بیمهشوندگان فعالانه برای مصلحت همگانی همکاری میکنند
روزبه عبادی نمین کد 977 بیمه آرمان
شماره تماس 09118039282